Nhà máy drone ở Yelabuga: Báo cáo nói tới 12.000 lao động Triều Tiên có thể bị cưỡng bức lao động

Ngày 20 tháng 10, DW đưa tin rằng báo cáo chung do Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế cùng Viện George W. Bush phát hành ngày 14 tháng 10 chỉ ra nhà máy drone ở Yelabuga, Tatarstan, của Nga có thể tuyển tới 12.000 lao động Triều Tiên. Báo cáo cho biết những lao động này đối mặt với các hành vi xâm phạm nhân quyền nghiêm trọng và bị buôn người; Nga có thể thu được hơn 5.500 drone mỗi tháng từ nhà máy này để sử dụng trong cuộc chiến tranh chống Ukraine.

Lao động Triều Tiên được đưa vào các chương trình lao động ở nước ngoài do nhà nước kiểm soát; việc họ có thể rời đi hay không phụ thuộc vào quyết định của nhà nước. Báo cáo cho biết Triều Tiên thu lợi nhờ chiếm giữ tới 90% lương của người lao động. Báo cáo chung định nghĩa cách sắp xếp này là lao động cưỡng bức: Bình Ninh bán sứ lao động của công dân nước mình thông qua các giao dịch giữa các quốc gia, kiểm soát việc họ đi hay ở lại và thu giữ phần lớn lương. Đầu cuối của chuỗi cung ứng này là chiến trường, nhưng điểm khởi đầu lại là một người lao động không thể tự do quyết định đi hay ở lại.

Con số 12.000, 90% và 5.500 drone mỗi tháng đều xuất phát từ báo cáo chung và phần DW trích dẫn; tài liệu được dẫn không cung cấp dữ liệu gốc hoặc bằng chứng hiện trường để kiểm chứng độc lập, nên quy mô và cách thức thực hiện cụ thể vẫn cần được xác nhận. Báo cáo đồng thời đặt lao động Triều Tiên, hoạt động chế tạo của Nga và nguồn cung từ Trung Quốc, Iran vào cùng một chuỗi cung ứng drone: DW dẫn báo cáo cho biết Trung Quốc là nhà cung cấp chính các linh kiện hai mục đích như pin, linh kiện điện tử nội bộ, động cơ và hệ thống định vị; Iran cung cấp drone Shahed cho Nga, giúp Nga sản xuất mẫu Geran nâng cấp.

Các tài liệu hiện có không chứng minh Trung Quốc hoặc Iran tham gia vào lao động cưỡng bức hoặc cố tình né tránh trừng phạt; vai trò trong chuỗi cung ứng không thể thay cho bằng chứng về hành vi vi phạm. Tuy nhiên, điều đó không làm thay đổi việc truy trách nhiệm của Triều Tiên và Nga: Triều Tiên tổ chức và kiểm soát việc đưa lao động ra nước ngoài, còn Nga đưa lao động bị kiểm soát vào hoạt động sản xuất phục vụ cuộc chiến tranh chống Ukraine. Theo báo cáo chung, cả hai phớt lờ Nghị quyết 2397 của Hội đồng An ninh LHQ. Nghị quyết này được thông qua tháng 12 năm 2017, yêu cầu các quốc gia thành viên đưa người lao động Triều Tiên về nước trong vòng hai năm.

Dan Pinkston, giáo sư quan hệ quốc tế tại Trường Đại học Troy, cơ sở Seoul, nói với DW: "Các nghị quyết của Hội đồng An ninh LHQ về lao động Triều Tiên, phát tán vũ khí và bán công nghệ hai mục đích đều bị bỏ qua, nên theo tôi có thể nói rằng hệ thống trừng phạt của LHQ về cơ bản đã mất hiệu lực." Đây không phải là kết luận chính thức của một cơ quan LHQ, nhưng phản ánh khó khăn thực tế trong việc thực thi trừng phạt: việc cử xuất lao động, thu hồi lương, vận chuyển linh kiện và sản xuất cuối cùng trải qua nhiều khu vực pháp lý, nên việc truy trách nhiệm phải dựa vào hợp tác của các quốc gia thành viên.

Báo cáo chung cũng chỉ ra rằng trong Khu kinh tế đặc biệt Yelabuga có một số doanh nghiệp châu Âu và ít nhất một doanh nghiệp Mỹ. Báo cáo kêu gọi Bộ Ngoại giao Mỹ phối hợp với các nước để cắt đứt mạng lưới buôn người, trừng phạt những bên chịu trách nhiệm và thúc giục các doanh nghiệp nước ngoài đang hoạt động trong khu công nghiệp rút lui; đồng thời yêu cầu LHQ tiến hành điều tra đa phương, ghi nhận các hành vi xâm phạm và bảo vệ nạn nhân. Danh tính cụ thể và trách nhiệm của các doanh nghiệp này vẫn cần được kiểm chứng, không thể chỉ dựa vào việc chúng "ở trong khu công nghiệp" mà xác định chúng là đồng phạm; song các đơn vị tiếp tục hoạt động ít nhất cần làm rõ việc xác minh lao động và chuỗi cung ứng, sàng lọc trừng phạt và các phương án rút lui.

Điều thực sự cần truy tìm không chỉ là thân phận của người lao động, mà còn là cách lương bị chiếm giữ, việc họ có thể rời đi hay không, cách linh kiện đi vào nhà máy, sản phẩm chảy về đâu, và ai hưởng lợi từ từng khâu. Cuộc điều tra phải vươn tới các chính quyền có quyền thực thi pháp luật và các doanh nghiệp có lợi ích thương mại cùng chi phí rút lui, thay vì lại đẩy trách nhiệm cho những người lao động không thể một mình thay đổi tình thế. Trước khi các con số nêu trên được xác minh thêm, kết luận vẫn phải giữ tính chưa chắc chắn; nhưng điều mà Nghị quyết 2397 không thể cắt đứt chính là chuỗi biến sức lao động của người dân thường thành tài nguyên chiến tranh.