Nhìn nhận vết thương thực dân: Giải Văn học Thủ tướng Australia trao giải thưởng 80.000 đô la Úc cho "Ngôi Nhà Đỏ", tác phẩm ghi chép vụ cảnh sát xả súng giết thanh niên thổ dân

Theo đưa tin của ABC News, "Ngôi Nhà Đỏ" (The Red House) của nhà báo Australia Kate Wilder đã giành được khoản tiền thưởng cao nhất 80.000 đô la Úc ở hạng mục phi hư cấu của Giải Văn học Thủ tướng năm nay. Cốt lõi của tác phẩm là vụ xả súng chết người xảy ra vào tháng 11 năm 2019 tại cộng đồng thổ dân hẻo lánh Yuendumu ở Lãnh thổ Bắc Úc, cùng phiên xử sau đó của viên cảnh sát đã nổ súng Zachary Rolfe.

Người đàn ông Walpiri 19 tuổi Kumanjayi Walker đã bị bắt tại nhà bà ngoại sau ba ngày bị truy nã. Trong quá trình này, Walker đã dùng một chiếc kéo y tế đâm vào vai của viên cảnh sát khi đó là Rolfe, và Rolfe lập tức nổ liên tiếp ba phát súng. Theo đưa tin của ABC News, Walker đã tử vong khoảng một giờ sau khi bị giam giữ.

Vụ xả súng này đã gây ra các cuộc biểu tình lớn trên khắp nước Australia. Khẩu hiệu "Công lý cho Walker" đã được sơn trên các biển chỉ đường dẫn đến Yuendumu, và hơn một nghìn người đã xuống đường tại Alice Springs, sớm hơn sáu tháng so với phong trào "Black Lives Matter" do vụ George Floyd bị sát hại ở Hoa Kỳ.

Vào tháng 3 năm 2022, Rolfe đã được tuyên trắng án tội danh giết người sau phiên xét xử kéo dài sáu tuần tại Darwin. Tuy nhiên, theo đưa tin của ABC News, vào tháng 7 năm 2025, điều tra viên tử thi Lãnh thổ Bắc Úc trong kết luận điều tra nguyên nhân tử vong đã phán quyết rằng Rolfe có xu hướng "phân biệt chủng tộc", và không thể loại trừ khả năng thái độ của ông ta "là một yếu tố góp phần dẫn đến cái chết của Kumanjayi". Rolfe đã bị sa thải khỏi Lực lượng Cảnh sát Lãnh thổ Bắc Úc.

Trong lời trao giải, ban giám khảo Giải Văn học Thủ tướng gọi "Ngôi Nhà Đỏ" là "vô cùng đầy lòng trắc ẩn... nghiêm cẩn và mang tính cấp thiết đối với cuộc đối thoại đang diễn ra của đất nước". Theo ABC News dẫn lời nguyên văn của ban giám khảo, cuốn sách "đã thực hiện một sự khảo sát cháy bỏng và không né tránh về sự khác biệt giữa các dân tộc, chiều sâu của vết thương thực dân, và sự lặp lại đáng sợ của bạo lực nhà nước cùng sự phi nhân hóa khiến cho cuộc đối đầu trong sách trở nên khả thi — thậm chí là tất yếu".

Sau khi nhận giải, trong cuộc phỏng vấn với ABC Arts, Wilder thừa nhận rằng bà cảm thấy "vừa bàng hoàng vừa tự hào". Bà giải thích hành trình nội tâm đã thôi thúc bà quyết định viết cuốn sách này: với tư cách là một nữ nhà báo da trắng, trung niên, thuộc tầng lớp trung lưu, người từng đưa tin chủ yếu về các vấn đề thổ dân tại Darwin trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2016, bà đã có nhiều cuộc trò chuyện dài với cả bạn bè thổ dân lẫn không thổ dân về việc liệu bà có quyền viết cuốn sách này hay không.

Bà nói với ABC News rằng, sau nhiều lần trăn trở, bà cho rằng "việc đóng khung sự việc này như một câu chuyện của thổ dân, tự thân nó đã là một phần của vấn đề". "Người đã nổ súng bắn [ông Walker] là một viên cảnh sát da trắng, vì vậy câu chuyện này vừa là câu chuyện của nước Úc da trắng, vừa là câu chuyện của nước Úc thổ dân," bà thẳng thắn nói, "Tôi không muốn [câu chuyện của vụ án này] bị đơn giản hóa thành một nhóm người da trắng cổ cứng phân biệt chủng tộc và một nhóm thổ dân là nạn nhân. Sự thật không phải vậy."

Về mặt cấu trúc, "Ngôi Nhà Đỏ" đã sử dụng khái niệm về thời gian của thổ dân mang tên "Everywhen" (Mọi lúc) — tức quan niệm về không-thời gian trong đó quá khứ, hiện tại và tương lai xảy ra đồng thời — làm khung kể chuyện, đặt cuộc đối đầu năm 2019 vào trong một chuỗi rộng lớn hơn về vòng lặp bạo lực lịch sử. Giải thích về lựa chọn này với ABC News, Wilder nói: "Tôi đã học được cách không còn coi thời gian là một thứ phát triển tuyến tính nữa — chuyện này xảy ra, rồi dẫn đến chuyện kia." Bà nói thêm, "Những gì đang xảy ra ở hiện tại mang theo bóng ma của những gì đã xảy ra trong quá khứ."

Cựu chính trị gia Lãnh thổ Bắc Úc Scott McConnell từng chỉ ra với Wilder rằng các căng thẳng sắc tộc năm 2019 có sự trùng hợp ba lần với các sự kiện bạo lực từ những năm 1980: một chủ trang trại bị thanh niên thổ dân xả súng, một người đàn ông thổ dân bị cảnh sát bắn chết gần Ti Tree, và hai người thổ dân tử vong vì uống phải rượu vang bị pha chất strychnine.

Wilder nói với ABC News rằng bà từng cho rằng cuốn sách này sẽ khiến bà "bị cancel" — nhưng tình hình đã không diễn ra như bà dự đoán. Bà nói: "Trong thế giới mà chúng ta đang sống hiện nay, việc viết về những chủ đề và lĩnh vực đầy tranh cãi là điều nguy hiểm." Bà quan sát thấy rằng chỉ trong vòng vài giờ sau cái chết của Walker, dư luận đã nhanh chóng phân chia thành hai phe đối lập rõ ràng, và bản thân bà "cảm thấy vô cùng chán nản trước những lập trường tả hữu có thể dự đoán được mà không cần suy nghĩ của những người đó".

Dẫn lại quan niệm thời gian "Everywhen", Wilder chỉ ra rằng bạo lực thực dân không phải là sự kết thúc của lịch sử, mà là một hiện tại vẫn đang tiếp tục lặp lại. Bà nhấn mạnh với ABC News: "Mỗi chúng ta đều có trách nhiệm sống theo cách khiến cho việc hàn gắn trở nên khả thi."

"Ngôi Nhà Đỏ" đồng thời giành được Giải Sách Phi hư cấu của năm do báo The Age trao tặng. Những người đoạt giải khác của Giải Văn học Thủ tướng năm nay bao gồm tác phẩm lịch sử "Vùng biên giới phương Nam" (Southern Frontier) của Ron Howat về mối quan hệ giữa Australia và châu Nam Cực, tiểu thuyết "Một mảnh vải đỏ" của Leonie Norrington hợp tác với trưởng lão Yolngu, cùng các tác phẩm khác.