Trump công khai kêu gọi Ukraine "đổi tổng thống": Áp lực của Washington đối với chủ quyền chính trị của Kyiv và bản đồ các nhân vật thay thế

Theo hãng tin Al Jazeera, Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm thứ Bảy đã công khai phát biểu rằng "đã đến lúc Ukraine cần một tổng thống mới", đồng thời chỉ trích việc phía Zelensky liên tục tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga "gây tổn hại đến nguồn cung diesel toàn cầu".

Phát biểu này là sự leo thang mới nhất trong áp lực của Washington đối với định hướng chính trị của Kyiv. Mặc dù nhiệm kỳ tổng thống 5 năm của Zelensky đã hết vào năm 2024, Hiến pháp Ukraine và sắc lệnh tình trạng thời chiến cho phép ông tiếp tục tại nhiệm trong thời gian chiến tranh. Phân tích của Al Jazeera chỉ ra sự thật cơ bản: "Ý muốn của Trump không phải là mệnh lệnh của Ukraine" — nhiều người Ukraine mong muốn bức tranh chính trị được làm mới, nhưng không muốn tổ chức bầu cử tổng thống trước khi chiến tranh kết thúc.

Trước áp lực từ Nhà Trắng, Zelensky đã đưa ra phản hồi bằng một đề xuất thương lượng: nếu Tổng thống Nga Putin đảm bảo ngừng bắn 60 ngày, Ukraine có thể tổ chức bầu cử. Đề xuất này gắn vấn đề bầu cử với tiến trình ngừng bắn, vừa là sự phản kháng đối với áp lực của Trump, vừa là tìm kiếm tiền đề hợp pháp cho việc bỏ phiếu trong điều kiện thời chiến.

Tuy nhiên, chính ngôn từ "đổi tổng thống" đã bộc lộ sự can thiệp trực tiếp của Washington vào chủ quyền chính trị của Ukraine — Mỹ đang công khai yêu cầu một quốc gia đang trong tình trạng chiến tranh, phụ thuộc vào viện trợ quân sự của Mỹ, thay thế nhà lãnh đạo dân cử của mình. Lý do mà Trump đưa ra — các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu Nga "gây tổn hại đến nguồn cung diesel toàn cầu" — càng neo cuộc đấu đá xung quanh tương lai chính trị của Ukraine vào giá năng lượng, mối quan tâm của người tiêu dùng phương Tây, thay vì lợi ích chiến lược của chính Ukraine. Logic này liên tục xuyên suốt với hàng loạt hạn chế trước đó của phía Mỹ đối với năng lực tấn công tầm xa trên chiến trường Nga-Ukraine: các lựa chọn quân sự của Kyiv phải phục tùng giá thị trường toàn cầu.

Theo Al Jazeera dẫn lời nhà phân tích Kyiv Ihar Tyshkovych: "Nếu cuộc bầu cử diễn ra nhanh chóng, một trong những cựu chỉ huy quân sự là đối thủ khả dĩ nhất của Zelensky." Đánh giá của Vladimir Fesenko, người đứng đầu tổ chức nghiên cứu chính trị Penta, còn rõ ràng hơn: "Ít nhất kể từ năm 2023, đặc biệt là sau khi từ chức vào năm 2024, Zaluzhny là người thay thế khả dĩ nhất cho Zelensky, là đối thủ nguy hiểm nhất có thể đánh bại ông ấy trong bầu cử."

Bản đồ chính trị của các nhân vật thay thế

Trong bản đồ các thách thức tiềm năng, cựu Tổng tư lệnh Lực lượng Vũ trang, Đại sứ hiện tại tại Anh Valeriy Zaluzhny dẫn đầu với khoảng cách xa. Theo cuộc thăm dò của nhóm xếp hạng Rating Group có trụ sở tại Kyiv vào ngày 8 tháng 10, 64% người dân Ukraine tin tưởng Zaluzhny, chỉ 25% cho biết không tin tưởng. Sự tín nhiệm này bắt nguồn từ những thành tích quân sự của ông trong việc bảo vệ Kyiv giai đoạn đầu cuộc xâm lược toàn diện của Nga năm 2022 và lãnh đạo cuộc phản công giàm lại 40% lãnh thổ bị chiếm đóng. Zaluzhny bị sa thải vào năm 2023 sau khi cuộc phản công được trông đợi rất cao thất bại, nhưng lập trường chính trị của ông về các vấn đề then chốt như tái thiết sau chiến tranh, gia nhập Liên minh châu Âu cho đến nay vẫn "bí ẩn" — Al Jazeera mô tả, viên tướng 53 tuổi này "cố tình giữ im lặng", thỉnh thoảng chỉ đưa ra những tuyên bố chung chung về "hòa bình lâu dài và đảm bảo an ninh".

Xếp thứ hai là Kyrylo Budanov xuất thân từ hệ thống tình báo quân sự — ở tuổi 40, sau khi tiếp quản Cục Tình báo Bộ Quốc phòng (GUR) vào năm 2020, ông đã xây dựng cơ quan này thành một lực lượng đặc biệt lấy công nghệ làm động lực, các cuộc tấn công bằng xuồng không người lái của ông đã buộc Hạm đội Biển Đen của Nga rút lui từ Crimea về cảng Novorossiysk. Al Jazeera tiết lộ, năm 2016 Budanov từng dẫn đội thâm nhập vào Crimea do Nga sáp nhập, đặt thiết bị nổ tại một sân bay quân sự. Tháng 1 năm nay, ông được bổ nhiệm làm Chánh Văn phòng của Zelensky. Ông cũng nhận được 53% mức tín nhiệm của người dân, tỷ lệ không tín nhiệm là 31%.

Nhân vật thách thức tiềm năng đáng chú ý thứ ba là Mykhailo Fedorov 35 tuổi — Bộ trưởng Chuyển đổi số được Zelensky bổ nhiệm năm 2019, đầu năm nay được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng không có bất kỳ nền tảng quân sự nào, phụ trách hậu cần, ngân sách, cải cách và đàm phán viện trợ quân sự với phương Tây. Fedorov nổi danh nhờ tăng cường tính minh bạch trong mua sắm quân sự, tăng mạnh sản lượng máy bay không người lái — chính những biện pháp này đã làm tê liệt các tuyến hậu cần của quân đội Nga, đánh vào hệ thống phòng không và cơ sở năng lượng của họ. Nhưng theo báo cáo, các cải cách của Fedorov đã chọc giận "tổng tư lệnh trên thực tế" Oleksandr Syrsky, người được cho là đã thúc đẩy việc ông bị sa thải vào tháng 7. Tỷ lệ ủng hộ của ông từng tăng vọt từ 35% vào tháng 6 lên 65% vào tháng 7 do các cuộc biểu tình của người dân, nhưng giảm xuống 38% sau khi ông đưa ra tuyên bố ủng hộ tổ chức bầu cử tổng thống càng sớm càng tốt vào tháng 8.

Kế nhiệm Fedorov làm Bộ trưởng Quốc phòng là Yevhen Khmara, một nhân viên tình báo chuyên nghiệp, 43% người được hỏi cho biết không biết ông, mức tín nhiệm là 29%. Tiếp theo là Ngoại trưởng Andriy Sybiha — nhà ngoại giao chuyên nghiệp này đã đóng vai trò trong việc tranh thủ sự ủng hộ của Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Lan — và cựu Tổng thống Viktor Poroshenko, cả hai đều có tỷ lệ tín nhiệm 24%; Poroshenko có tỷ lệ không tín nhiệm lên tới 70% do bị cáo buộc tham nhũng trong mua sắm phụ tùng quân sự.

Tình thế chính trị của Zelensky

Ngoại trừ Poroshenko, Zelensky — người từng đắc cử với 73% phiếu bầu, kỷ lục cao nhất thời hậu Xô viết của Ukraine — dù vướng vào hàng loạt bê bối tham nhũng, vẫn duy trì mức tín nhiệm 53% (không tín nhiệm 40%). Theo thăm dò của Rating Group, cuộc đối đầu giữa Trump và Zelensky trên thực tế có thể một lần nữa giúp ích cho ông: sau cuộc tranh cãi công khai giữa hai người tại Phòng Bầu dục vào tháng 2 năm 2025, tỷ lệ ủng hộ Zelensky từng tăng lên mức cao nhất thời chiến là 67%. Chu kỳ lặp đi lặp lại này của "áp lực Mỹ lại củng cố tính hợp pháp trong nước của nhà lãnh đạo Ukraine" bộc lộ sự căng thẳng mang tính cơ cấu thường trực giữa quyền tự chủ chính trị của Kyiv và ý muốn của Washington.

Lời kêu gọi mới nhất của Trump và danh sách các đối thủ cạnh tranh nổi lên từ đó có thể tiếp tục định hình lại sự cân bằng này. Nhưng việc bầu cử bản thân nó có được tổ chức hay không vẫn phụ thuộc vào diễn biến chiến sự, và liệu Putin có chấp nhận điều kiện tiên quyết ngừng bắn mà Zelensky đề xuất hay không — đây là một lá bài mà phía Ukraine đang khó khăn duy trì giữa áp lực của Washington và đòn tấn công của Moscow.