Vài giờ sau khi Pillay nhận Giải Nobel Hòa bình, Mỹ công bố trừng phạt Tòa án Hình sự Quốc tế

Johannesburg/Washington — Luật sư nhân quyền Nam Phi 85 tuổi Navi Pillay ngày 9/10 đã được trao Giải Nobel Hòa bình 2026 để ghi nhận công việc cả đời bà bảo vệ nhân quyền và củng cố luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau khi Ủy ban Nobel công bố thông tin này, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã thông báo áp đặt một loạt biện pháp trừng phạt mới nhằm vào Tòa án Hình sự Quốc tế tại La Hay, đồng thời gọi tòa án xử tội ác chiến tranh này là "tòa án côn đồ".

Theo đài NPR của Mỹ đưa tin, Pillay đã nhận tin đoạt giải khi đang dự một hội nghị tại Nuremberg, Đức — thành phố chính là nơi xét xử các tội phạm chiến tranh phát xít Đức sau Thế chiến II. Bà nổi tiếng với sự nghiệp cống hiến đưa tội phạm chiến tranh ra trước công lý.

Chủ tịch Ủy ban Nobel Jørgen Watne Frydnes đã đưa ra lời cảnh báo nghiêm khắc trong diễn văn trao giải. Ông phát biểu: "Trong thế giới chúng ta đang sống, các cơ quan bảo vệ luật pháp quốc tế đang chịu áp lực to lớn, các biện pháp trừng phạt và các cuộc tấn công, trong khi thế giới này trải qua nhiều cuộc xung đột hơn bất kỳ thời điểm nào trong thời gian dài." Bản thân Pillay trong phát biểu tiếp theo đã hưởng ứng nhận định này, thẳng thắn nói rằng "thực tế ngày càng xấu đi này đặc biệt rõ ràng trong các cuộc tấn công nhằm vào Tòa án Hình sự Quốc tế".

Tòa án Hình sự Quốc tế trước đó đã phát lệnh bắt đối với Tổng thống Nga Vladimir Putin về cuộc chiến tại Ukraine, và phát lệnh bắt đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu về cuộc chiến tại Gaza. Theo NPR đưa tin, khi công bố trừng phạt, Rubio đã tuyên bố rõ ràng: "Mỹ chưa bao giờ gia nhập tòa án này. Chúng tôi không cần nó, cũng không muốn nó." Đáng chú ý là, mặc dù Mỹ không phải quốc gia thành viên của Quy chế Rome, nhưng lại sử dụng công cụ trừng phạt của mình để gây áp lực lên một cơ quan quốc tế vốn có nhiệm vụ truy cứu tội ác chiến tranh của các quốc gia khác.

Ủy ban Liên hiệp quốc do Pillay gần đây chủ trì đã điều tra và kết luận rằng Israel đã thực hiện diệt chủng tại Gaza. Kết luận này khiến bà trở thành đối tượng bị chỉ trích trong mắt chính phủ Netanyahu. Ngày thứ Sáu, Netanyahu đã ra tuyên bố công kích việc Pillay đoạt giải, nói rằng Ủy ban Nobel "đã mất la bàn đạo đức". Israel phủ nhận các cáo buộc thực hiện diệt chủng tại Gaza.

Việc Pillay đoạt giải còn diễn ra trong thời điểm quan hệ Mỹ — Nam Phi ở mức thấp về ngoại giao. Theo NPR đưa tin, Tổng thống Mỹ Trump trước đó đã vô cớ cáo buộc chính phủ Nam Phi đàn áp nhóm thiểu số da trắng của Nam Phi, đồng thời chỉ trích Nam Phi về việc đệ đơn kiện cáo buộc diệt chủng đối với Israel lên Tòa án Quốc tế liên quan cuộc chiến tại Gaza. Đại sứ mới được bổ nhiệm của Nam Phi tại Washington, Rolf Meyer, phát biểu với NPR: "Chúng tôi, người Nam Phi, vô cùng tự hào về bà. Navi Pillay làm chúng tôi vô cùng tự hào." Meyer chỉ ra rằng Pillay là nhân tài pháp lý được sinh ra sau khi Nam Phi chấm dứt chế độ apartheid và xây dựng trật tự dân chủ pháp quyền.

Pillay là người Nam Phi thứ năm nhận giải Nobel, và cũng là người phụ nữ Nam Phi đầu tiên nhận vinh dự này. Bà chia sẻ vinh dự này với Nelson Mandela, Tổng giám mục Desmond Tutu, cùng các cựu tổng thống Nam Phi Albert Luthuli và F.W. de Klerk — trong đó Luthuli, Mandela và de Klerk lần lượt đoạt giải vào các năm 1960, 1993, 1993.

Tại buổi họp báo sau khi đoạt giải, trước tràng pháo tay, Pillay đã đùa rằng: "Nếu các bạn vỗ tay thêm một chút nữa, có lẽ tôi sẽ chia sẻ giải này với Trump." Tiếng cười vang lên tại hiện trường.

Việc Mỹ công bố trừng phạt Tòa án Hình sự Quốc tế cùng ngày với thông báo Pillay đoạt giải liệu có phải hoàn toàn trùng hợp vẫn còn chờ quan sát. Nhưng một sự thật không thể phủ nhận là: tiến trình thực thi các lệnh bắt mà Tòa án Hình sự Quốc tế trước đó phát đối với lãnh đạo hai nước Nga và Israel vẫn lâu nay chưa được giải quyết, giờ đây lại phải đối mặt với sự trừng phạt trực tiếp từ Mỹ — cường quốc quân sự và tài chính mạnh nhất toàn cầu. Thời điểm và cách thức này làm nổi bật tình cảnh khó khăn hiện thời của hệ thống tư pháp quốc tế.