घानातील मूळ शोधाचा समारंभ: सांस्कृतिक पुनर्निर्मितीला संस्थात्मल जबाबदारीचा पर्याय नाही

घानातील अदा शहराजवळ नुहालेनिया येथील Nkyinkyim संग्रहालयात तीन दिवसांचा पूर्वज स्मारक समारंभ आयोजित करण्यात आला. यातून गुलामी व औपनिवेशिकतेने तुटलेली कौटुंबिक इतिहास पुन्हा जिवंत साकारात आला. Africanews वृत्तीनुसार, अमेरिकी आफ्रिकी आणि इतर प्रवासीयांचे सदस्य येथे जमले. कार्यक्रम संग्रहालयाचे संस्थापक Kwame Akoto-Bamfo यांच्या नेतृत्वाखाली घेतला गेला. सहभागींनी द्रा� पिणे, निवडा अर्पणे, ढोल वाजवणे आणि नृत्य करून अशा पूर्वजांना स्मरण केले, ज्यांच्या जीवनावर गुलामी व औपनिवेशिकतेचा खूप विपरीत परिणाम झाला होता आणि ज्यांची नावे व कथा पिढ्यानपिढ्या नष्ट झाल्या.

अनेक उपस्थितांसाठी घाना येणे म्हणजे पर्यटनाची यात्रा पूर्ण करणे नव्हते; ते म्हणजे तुटलेल्या इतिहासात पुन्हा प्रवेश करणे होते. Diasporan WelHouse च्या सहसंस्थापक Subrina Starke म्हणाले: “म्हणून आपल्यापैकी अनेकांना लहानपणी असे वाटत होते की काहीतरी कमी आहे, पण ते काय आहे हे सांगता येत नसे. इथे उभे राहणे, या परंपरांत सहभागी होणे आणि आपल्या नावाने स्वागत केले जाणे—यामुळे तुम्हाला वाटलेले हरवलेले परत मिळते.” या समारंभातून निर्माण होणारी पुनर्निर्मिती सर्वप्रथम सहभागींच्या संयुक्त साधनेतून येते; ती कोणत्याही सरकारने किंवा संस्थेने एकतर्फी दिलेल्या “इथे तुम्ही आहात” या भावनेतून नाही.

Akoto-Bamfo म्हणाले: “हे काही प्रात्यक्षिक नाही. आम्ही द्रा� पितो आणि नावे बोलतो तेव्हा, आम्ही हटवण्यात आलेले परत करतो. हे संग्रहालय केवळ अतीत दाखवत नाही—अतीत येथे स्मरला जातो, सन्मानित केला जातो आणि त्याला जीव दिला जातो.” या साधनेत परत करण्यात येणारी गोष्ट म्हणजे नावे, कथा आणि सांस्कृतिक सातत्य. समारंभ स्मृतिकेलेल्या आठवणीला कृतीत रूपांतरित करतो, परंतु तो आपोआप राष्ट्रीय पातळीवरील भौतिक नुकसानभरपाईचा समतुल्य म्हणून ठरत नाही.

Africanews वृत्तीनुसार, समारंभ होत असताना घाना भावानुकूल न्यायासाठी प्रयत्न करत होता. त्याच वेळी सहभागींनी नुकसानभरपाई केवळ आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील घोषणांपर्यंत सीमित नसावी, तर त्यात मुलांना शिकवणे, परंपरा जतन करणे आणि प्रवासीयांचे घरावर स्वागत करणे यांसारख्या दैनंदिन कृतींचा समावेश असावा असे स्पष्ट केले. मात्र वृत्तीत घाना सरकारच्या सध्याच्या उपायांची, वेळापत्रकाची किंवा निधीची नोंद नाही; समारंभाच्या निधीचे स्रोतही सांगितलेले नाही. वृत्तीवरून निश्चित होते की घानात भावानुकूल न्यायाचा कार्यक्रम पुढे नेतला जात आहे. परंतु ठोक धोरणे अंमलात आली आहेत असे निवडता येत नाही, आणि समारंभाला राष्ट्रीय नुकसानभरपाई योजनेची अंमलबद्दलाचा पुरावा मानता येत नाही.

उपलब्ध वृत्ती दोन समांतर ओळी स्पष्ट करते: एक म्हणजे घानाचा भावानुकूल न्यायाचा कार्यक्रम, आणि दुसरी म्हणजे कुटुंबे, शिक्षक व प्रवासी संघटनांनी केलेली दैनंदिन पुनर्निर्मिती. पहिल्या ओळीची अंमलबद्दल स्थिती तपासता येत नाही, तर दुसऱ्या ओळीचे काम या समारंभात प्रत्यक्ष घडलेले आहे. संस्थात्मल जबाबदारी आणि नागरिक समाजाची पुनर्निर्मिती यांची कामे वेगळी आहेत आणि ती एक दुसऱ्याला पर्याय म्हणून उपयोगी पडू शकत नाहीत. सरकारने धोरण, अर्थसंकल्प व स्पष्ट जबाबदारी यांद्वारे भावानुकूल न्याय पुढे नेणे आवश्यक आहे; कुटुंबे, शिक्षक आणि प्रवासी संघटनांनी मात्र शिकवणे, विधी साजे करणे, परंपरा जतन करणे आणि प्रवासीयांचे स्वागत करणे यांद्वारे तुटलेली सांस्कृतिक नाती जतन केली आहे.

सार्वजनिक संस्था केवळ घोषणा करत असतील, त्यांजकडे अर्थसंकल्प, जबाबदार संस्था आणि टिकाऊ यंत्रणा नसतील, तर पुनर्निर्मितीचा खर्च बाधित समुदायांकडे व त्यांच्या नागरिक संघटनांकडेच सतत राहील. वृत्तीत समारंभाच्या निधीचा स्रोत सांगितलेला नाही, त्यामुळे समुदायाने आधीच सार्वजनिक संस्थांनी सामूहिक साठवायला असलेला खर्च स्वतःहातात घेतला आहे का, हे निश्चित करता येत नाही. तरी संस्थात्मल जबाबदारीत निश्चित उत्तर द्यायला असलेले प्रश्न म्हणजे—निधी कोण देईल, अंमल कोण करेल आणि हे कशास्ती टिकेल.

या समारंभाने प्रतीकात्मक मान्यता आणि संस्थात्मल नुकसानभरपाई यांमधील फरक उघडपणे समोर आणला. वृत्तीत युरोपातील व अमेरिकेतील सरकारांच्या सध्याच्या योजना दिलेल्या नाहीत, त्यामुळे कोणत्याही देशाचा गुणोत्तर करणे किंवा दोषी ठरवणे शक्य नाही. मूळ शोधणाऱ्यांचे स्वागत करणे आणि स्मारक कार्यक्रम आयोजित करणे म्हणजेच संस्थात्मल जबाबदारी स्वीकारणे नाही. पहिल्याला थेट दुसऱ्याच्या नावाने संबोधित केल्यास गुलामी व औपनिवेशिकतेच्या वारस्याची पुनर्निर्मिती करण्यात राज्याने खर्च का आणि कसा सहन करावा या मूळ प्रश्नाला बाजू होता दिली जाते.

घानासाठी पुढील पायऱ्येवर उत्तरे देण्याचे प्रश्न अत्यंत ठोक आहेत: भावानुकूल न्यायाची जबाबदारी कोणती संस्था ठेवणार, तो कधी सुरू होणार, कोणता अर्थसंकल्प व कोणती अंमल यंत्रणा वापरली जाणार; आणि नागरिक समाजाच्या पुनर्निर्मितीला संस्थात्मक आधार कसा मिळेल. प्रवासी अभ्यागत Julian Yorke म्हणाले: “मी इथे आपण कुठे आहोत याची उत्तरे शोधण्यास आलो. मला फक्त एक जागा नाही, तर माझ्या आगमनापूर्वी मला आठवणारी माणसांचा एक समूह सापडला. यामुळे तुमचे जगातील स्थानच बदलून जाते.” अशा अनुभवाचा भाग दैनंदिन पुनर्निर्मितीचा आहे, परंतु त्याने नुकसानभरपाई प्रदान झाली आहे याचे सिद्ध केलेले नाही.

या समारंभाने बाधित लोक सामूहिक स्मृती व पिढ्यानपिढ्यांतील साधनांद्वारे ओळ व नाती पुन्हा कशी निर्माण करतात, हेही दाखवले. या पुनर्निर्मितीला हक्कांच्या संरक्षणात आणि सार्वजनिक जबाबदारीत रूपांतरित करण्यासाठी तपासण्यायोग्य संस्थात्मक व्यवस्था आवश्यक आहे. समारंभ स्मृती परत देऊ शकतो, परंतु गुलामी व औपनिवेशिकतेमुळे मागे पडलेल्या देणीचे हुद्दे तो एकट्याने सोडवू शकत नाही.