तैज पुन्हा वेढले: ८ लाखांना मदत नाही; ब्रिटनचे ‘टाइफून’ विमान सौदीचे रक्षण करणार

अल-अरबीच्या वृत्तीनुसार, संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी हक्क प्रमुख वोल्कर तुर्क यांनी इशारा दिला की, हूथी लष्टरने तैज आणि अदन दरम्यानचा एकमात्र पुरवठा मार्ग बंद केला आहे. यामुळे नागरिकांना गंभीर धोका निर्माण झाला असून मानवी सहाय्य व मूलभूत सामान्य वस्तूंचा पुरवठा अडथळा आला आहे. अल-अरबीने संयुक्त राष्ट्राच्या जागतिक अन्नपुरवा योजनेच्या (WFP) इशार्याचा उल्लेख केला आहे की, युद्धरेषेची स्थिती बदलणे आणि रस्ते बंद होण्यामुळे ८ लाख लोकांना जीवनरक्षक मदत मिळू शकत नाही; त्यांत बहुतेक तैजमध्ये आहेत. संपूर्ण यमेनमध्ये १८ लाखांहून अधिक लोक गंभीर अन्न असुरक्षितेला सामोरे आहेत.

हूथी लष्टरने तैज आणि यमेनच्या दक्षिण भागाशी जोडणारा एक प्रमुख रस्ता आपल्या नियंत्रणाखाली आणल्यानंतर, पूर्वी अनेकदा वेढलेल्या या शहराला पुन्हा वेढण्यात आले आहे. अल-अरबीच्या वृत्तीनुसार, १ ऑगस्ट ते १९ ऑक्टोबर या कालावर्तीत तैज प्रांतात सुरूच्या लढाईत किमान ३२ नागरिक मारले गेले, त्यांत १४ बालके आहेत. लढाई जवळ आल्याने काही अत्यावश्यक वस्तूंचा तुटवडा झाला आणि त्यांच्या किंमत वाढल्या. पुरवठा मार्ग तोडला गेल्याने शहराचे बाहेरीच जगाशी अत्यंत मूलभूत संबंध नष्ट होत आहेत; सैन्य नियंत्रणातील बदल थेट नागरिकांना अन्न व दैनंदिन सामुहिक वस्तूंच्या प्राप्तीतीतील अडचणीत रूपांतरित होत आहे.

मृत्यूसंख्या इतर आघडीवरही वाढत आहे. शबवा स्थानिक प्रशासनाने सांगितले की, हूथी लष्टरने एका लष्टरी बाडावर हला केल्यामुळे मृत्यूसंख्या आता ७३ वर पोहोचवली आहे; यमेनला आंतरराष्ट्रीय मान्यता असलेल्या सरकारानेही या हलामा हूथी लष्टरला जबाबदार ठरवले आहे. अल-अरबीने याचे स्वतंत्र सत्यापन केलेले नाही, त्यामुळे संख्या अद्याप बदलू शकते. तरीही, शबवा येथील बाडावर हला झाल्याने आणि सौदीवर रॉकेट व ड्रोन हले झाल्याने, युद्ध आता केवळ तैजपर्यंत सीमित राहिले नाही; ते सीमोलंगन हले आणि प्रतिशोधातून इतरत्र पसारत आहे.

त्याच वेळी बाहेरील लष्टरी हस्तक्षेपही वाढत आहे. सौदीतील शहरे आणि पायाभूत सुविधांवर रॉकेट व ड्रोन हले झाल्यानंतर ब्रिटनने सौदीचे रक्षण करण्यासाठी ‘टाइफून’ लडाखो विमान तैबत करणार असल्याची घोषणा केली. ब्रिटनच्या संरक्षण मंत्रालयाने सांगितले की, विमाने केवळ संरक्षणात्मक कामे करतील आणि यमेनमध्ये हले करणार नाहीत. इजिप्त संसदने सौदीला हूथी लष्टरविरुद्ध लढण्यासाठी सेना पाठवण्याची अधिकृतता देण्याचा मतद पुढे ढकला. अल-अरबीने आणखी वृत्त दिले की, सौदीने नेतृत्व दिलेल्या गठबंधनाने रियादकडे जाणारा एक बॅलिस्टिक क्षेपास्त्र अडवून पाडला, असा दावा केला. अरब गठबंधनाने गेल्या आठवड्यात यमेनमधील हूथीच्या स्थानांवर हवाई हले केले.

लष्टरी व सुरक्षा व्यवसायातील विश्लेषक अली दहाब यांनी असे मत दिले की, आंतरराष्ट्रीय हस्तक्षेपामुळे जमिनी लष्टरांच्या कृतीकडे रूपांतर होण्याची शक्यता कमी आहे; सहभाग मुख्यतः हवाई आणि सागरीय सहाय्यापर्यंत मर्यादित राहील अशी अपेक्षा आहे. यावरून स्पष्ट होते की, ब्रिटनच्या या कृतीचा थेट उद्देश यमेनबाहेर सौदीचे रक्षण करणे आहे; यमेनतील जमिनीच्या युद्धात सहभागी होणे नाही.

या विकासांनी आंतरराष्ट्रीय हस्तक्षेपातील रचनात्मक असंतुलन उघड केले आहे. ब्रिटनने जाहीर केलेले काम सौदीला सीमोलंगन हल्यांपासून सुरक्षित करणे आहे, तर तैजचा एकमात्र पुरवठा मार्ग अद्याप बंदच आहे. जाहीर कृतींवरून किमान आंतरराष्ट्रीय प्रतिसाद दुहेरी माप दाखवतो: राष्ट्रांचे हवा-संरक्षण धोक्यात आल्यास लडाखो विमानांची तातडीने मदत मिळू शकते; मात्र शहरातील नागरिक युद्धरेषा सरकावल्याने अन्नापासून व अत्यावश्यक वस्तूंपासून वंचित झाल्यास त्यांना मिळणारी सहाय्य मुख्यतः संयुक्त राष्ट्रांच्या सर्व पक्षांनी मानवी सहाय्याचा मार्ग सुरक्षित करावा असा आवाहनाचीच राहते.

ब्रिटनच्या संरक्षण मंत्रालयाच्या ‘केवळ संरक्षणात्मक काम करणार’ या वक्तव्याने विमाने यमेनमध्ये हले करणार नाहीत याची मर्यादा रेषा स्पष्ट केली. परंतु यामुळे तैजसाठीचा मानवी सहाय्य मार्ग उघडला जात नाही; शबवा हल्यावर कार्यवाही करणे व सीमोलंगन गोळीबार सामोडणे याच्याद्वारे पर्याय होत नाही.

यमेनला आंतरराष्ट्रीय मान्यता असलेल्या सरकाराने ५ ऑक्टोबरला ‘यमेन डॉन’ या नावाने मोठी प्रतिकार चढाई सुरू केली. सरकारच्या म्हणण्यानुसार, हवाई हल्यांनी हूथी लष्टरांना पाठवले जाणारे सैन्य आणि एक शस्त्रवाहुक नष्ट केले तसेच त्यांचा वेगवेगळ्या दिशांनी पुढे सरकणे रोखले. हे दावे युद्धातील एका पक्षाकडून आले असून त्यांचे स्वतंत्रपणे सत्यापन झालेले नाही. दहाब यांना वाटते की, सरकारच्या रक्षणात्मक भूमिकेहून आक्रमणात्मक भूमिकेकडे सक्षम होण्याची क्षमता अद्याप मर्यादित आहे; मारिबमधील त्याच्या प्रत्यक्ष नियंत्रणाचा विस्तार ‘यमेन डॉन’ या नावाचा सूचक दिल्याप्रमाणे झालेला नाही. दहाब यांनी असेही सांगितले की, सतत हवाई हले हूथी लष्टराच्या लष्टरी पायाभूत सुविधांवर परिणामकारी प्रभाव पडू शकतात; परंतु यामुळे तैजचा पुरवठा मार्ग पुन्हा सुरू होत नाही. लष्टरी कृतींचे धोरणात्मक परिणाम आणि नागरिकांना मदत मिळणे या दोन गोष्टी एकसमान मानता येणार नाहीत.

तैजच्या रहिवासांसाठी सर्वात थेट कसोटी म्हणजे मदत कारवाहे शहरात प्रवेश करू शकतील का आणि निघायला इच्छा असणारे नागरिक सुरक्षितपणे निघू शकतील का. संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी हक्क प्रमुख वोल्कर तुर्क म्हणाले, ‘मानवी सहाय्य या शहरात तात्काळ प्रवेश करू द्यावे आणि त्याचा मार्ग सुरक्षित करावी. शहर सोडायची इच्छा असणार्या नागरिकांना मुक्तपणे आणि सुरक्षितपणे निघण्याची परवानगी द्यावी.’