De 'slachtoffer' die 18 jaar aan de macht was: hoe Netanyahu met populistische retoriek rekenschap doorbreekt

Op de vooravond van de dertiende parlementsverkiezingen in Israël zet Benjamin Netanyahu opnieuw zijn meest verfijnde politieke wapen in — zichzelf neer te zetten als slachtoffer van het systeem. Volgens Al Jazeera verschuift deze premier, die in totaal ongeveer 18 jaar regeerde in drie afzonderlijke periodes, systematisch de verantwoordelijkheid voor binnenlandse veiligheidsfalen, de Gaza-oorlog en het tot op de dag van vandaag voortdurende corruptieproces naar de zogenaamde 'diepe staat', de media en de rechterlijke macht. De kernfunctie van deze retoriek is niet het afdwingen van sympathie, maar het doorbreken van de keten van rekenschap: een langdurige machthebber weet zich door zelfmedelijden te genereren volledig te ontworstelen aan de controle die hem normaal zou treffen.

In de afgelopen week werd dit script in hoog tempo opgevoerd. Al Jazeera, verwijzend naar een rapport in de Israëlische krant Ha'aretz, meldde dat de Verenigde Arabische Emiraten Netanyahu vooraf hadden gewaarschuwd voor een aanval door Hamas. Netanyahus reactie was geen zelfreflectie, maar het aanspannen van een rechtszaak, waarbij hij het bericht zelf van onwettigheid beschuldigde onder verwijzing naar 'buitenlandse bemoeienis' met de verkiezingen. Slechts enkele dagen eerder lanceerde hij ook een politieke reclame waarin hij zichzelf vergeleek met een gepest kind: op het beeld zit een kind ineengedrukt terwijl klasgenoten het omringen, met spandoeken waarop 'Alles behalve Bibi' staat. Eerder deze maand ging hij nog verder door te beweren dat in de eerste uren na de aanval van 7 oktober 2023 'defensiefunctionarissen' bewust hadden nagelaten hem te wekken, en dat de aanval anders had kunnen worden afgeslagen. Zijn vrouw Sara suggereerde vorige maand op het pro-regeringskanaal 14 dat oppositieleider en voormalig generaal Yair Golan onmiddellijk na de aanval ter plekke was, wat erop zou wijzen dat hij vooraf op de hoogte was van de Hamas-plannen.

Deze beschuldigingen wijzen weliswaar in verschillende richtingen, maar delen dezelfde logica: de politieke verantwoordelijkheid die de hoogste machthebber zou moeten dragen, wordt omgevormd tot een onthulling van een 'diepe samenzwering'.

Dat deze retoriek werkt, heeft een concrete maatschappelijke basis. Danny Filk, hoogleraar aan de Ben-Gurion Universiteit in Israël, analyseert in zijn boek 'De hegemonie en het populisme van Israël': 'Het populisme is gebouwd op een verhaal van een lijdend volk.' Hij verklaarde tegenover Al Jazeera dat Netanyahus optreden als slachtoffer inspeelt op het feit dat veel Likud-aanhangers een collectief geheugen koesteren van uitsluiting en zelfs onderdrukking door een elite die voornamelijk uit Asjkenazische (Europese Joodse) leden bestond, en dat het tevens het Joodse collectieve geheugen als slachtoffer exploiteert. Met andere woorden, dit narratief is geënt op twee lagen historisch geheugen — zowel de herinnering aan het lijden in de Joodse volksgeschiedenis, als de wrok van nakomelingen van migranten uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika (Mizrahi-Joden) over de Asjkenazisch gedomineerde structuur van de vroege staat.

Neta Oren, Israëlisch politiek psycholoog aan de George Mason Universiteit, wijst op een nog diepere paradox. Zo stelde zij tegenover Al Jazeera: 'Jarenlang heeft hij zichzelf neergezet als de vertegenwoordiger van "het volk" tegenover de elite. Populisme werkt vooral goed in de oppositie, maar wat gebeurt er als je de langstzittende premier uit de Israëlische geschiedenis wordt? Netanyahus oplossing is om mislukkingen aan andere krachten toe te schrijven — met name de "diepe staat" — en zichzelf als hun slachtoffer af te schilderen.'

Deze tegenstrijdige houding van 'een langdurige machthebber die zich tegelijk als slachtoffer van het systeem opwerpt' vormt een typisch symptoom van de hedendaagse populistische politiek. Daniel Bar-Tal, hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Tel Aviv, verklaarde onomwonden tegenover Al Jazeera: 'Netanyahu smacht naar de positie van slachtoffer. Hij beschuldigt de diepe staat die hij zelf heeft opgebouwd, de hooggeplaatste functionarissen die hij zelf heeft benoemd... enkel om elke verantwoordelijkheid van zich af te schuiven. Slachtoffer zijn heeft veel voordelen. Je kunt dader worden, je kunt je aan morele normen onttrekken, enzovoort.' Wanneer een hoogste besluitvormer die tegelijkertijd de hervorming van de rechtspraak leidt, hoge militaire en veiligheidsfunctionarissen benoemt en de koers van de oorlog van het land bepaalt, zijn eigen falen omschrijft als het product van 'verraad door het systeem', voert hij in feite een verfijnde machtsomkering uit — de dader wordt slachtoffer, en degene die rekenschap moet afleggen wordt degene die rekenschap eist.

De prijs van deze omkering is tweeledig. Enerzijds stelt het Netanyahu in staat om in het corruptieproces dat sinds 2020 tot op de dag van vandaag voortduurt, evenals in het proces van justitiële hervorming dat breed wordt bekritiseerd als ondermijning van de checks and balances, juridische en constitutionele procedures te hercoderen als 'onderdrukking van de volkswil door de diepe staat'. Anderzijds maakt het dat fouten van de regering op het gebied van binnenlandse veiligheid en oorlogsbesluitvorming nauwelijks kunnen worden omgezet in politieke verantwoordelijkheid voor de machthebber.

In de berichtgeving van Al Jazeera wordt Netanyahu ervan beschuldigd de 'genocide' in Gaza te hebben georkestreerd — een formulering die aansluit bij de relevante rechtszaken die momenteel bij het Internationaal Gerechtshof worden behandeld. Welke juridische kwalificatie hier uiteindelijk ook aan wordt gegeven, een onafhankelijk verifieerbaar feit is dat, terwijl Netanyahu zich als slachtoffer opwerpt en druk bezig is met het ontzenuwen van binnenlandse politieke druk, de militaire operatie in Gaza voortduurt en het aantal burgerslachtoffers blijft oplopen.

Het slachtoffer-narratief van Netanyahu is geen op zichzelf staand fenomeen. De Hongaarse premier Orbán, de Indiase premier Modi en de Amerikaanse president Trump hebben allemaal in verschillende mate gebruikgemaakt van vergelijkbare discursieve strategieën, door beschuldigingen aan 'elites', 'de rechtspraak' of 'buitenlandse mogendheden' te gebruiken om de machthebber te verbinden met 'het echte volk' en zo een firewall op te trekken tegen institutionele rekenschap. In de Israëlische politieke context voegt dit narratief de ondertoon van Joods historisch lijden en Mizrahi collectief geheugen toe, en krijgt daardoor een sterker emotioneel mobiliserend effect.

Wanneer een hoogste besluitvormer die een militaire operatie leidt die massale burgerslachtoffers veroorzaakt, zich in een campagneadvertentie presenteert als een 'gepest kind' en kiezers oproept samen met hem de 'diepe staat' te bestrijden, wordt de prijs van die breuk gedragen door degenen die noch kunnen stemmen, noch in het narratief kunnen worden opgenomen.