Franse schoolcrisis: ineenstorting van de republikeinse gelijkheidsbelofte onder bezuinigingen

In de gangen van Franse lycea rennen ratten, lekken daken en werken verwarmingssystemen niet meer – zo meldt de Deutsche Welle. De beelden die Franse studenten met hun mobiele telefoon maakten en op sociale media verspreidden, tonen de ware aanleiding van de inmiddels bijna twee weken durende protesten in heel Frankrijk. Op het lyceum Paul-Éluard in Saint-Denis, in de banlieue van Parijs, meldden studenten dat ongedierte en gesprongen leidingen er aan de orde van de dag zijn; in het naburige Pantin klaagden studenten dat de ramen van de klaslokalen niet open konden, zelfs niet toen de temperatuur opliep tot 40 graden Celsius. Overvolle klaslokalen en veelvuldig geannuleerde lessen vormden eveneens kernpunten van hun klachten.

Volgens door de Deutsche Welle aangehaalde cijfers is meer dan 80% van de Franse basisschoolgebouwen ouder dan 50 jaar, en naar schatting 10% tot 20% van de schoolgebouwen is dringend aan renovatie toe. Naar EU-maatstaven is Frankrijks investering in onderwijs echter niet laag – 6,7% van het bruto binnenlands product vloeit naar het onderwijssysteem. Dat deze investeringen niet in gelijke mate leiden tot betere leeromstandigheden, vindt zijn oorzaak diep in de Franse bestuurlijke onderwijsstructuur.

De centrale overheid is verantwoordelijk voor de salariëring van leraren en het curriculum, maar het onderhoud van schoolgebouwen is stapsgewijs gedecentraliseerd: basisscholen worden beheerd door gemeenten, middelbare scholen (collèges) door departementen en lycea door regio's. De Deutsche Welle wijst erop dat de financiële draagkracht van lokale overheden sterk uiteenloopt, dat renovatieprojecten daardoor slechts traag afzonderlijk kunnen worden uitgevoerd, en dat meer dan twee derde van de begrotingen al lang vastzit in personeelsuitgaven en pensioenen, waardoor de ruimte voor infrastructuur uiterst beperkt is. De regio Île-de-France heeft tussen 2017 en 2027 een renovatie- en uitbreidingsplan van in totaal 6,6 miljard euro goedgekeurd, en lokale overheden stellen dat inmiddels twee derde van de middelbare scholieren onderwijs volgt op een nieuw gebouwd of gerenoveerd schoolgebouw; maar de Deutsche Welle merkt tegelijkertijd op dat zelfs wanneer schimmel is verwijderd en daken zijn gerepareerd, deze gebouwen nog steeds nauwelijks over doeltreffende voorzieningen beschikken om zomerse hitte te weerstaan. Ironisch genoeg werd een deel van de schoolgebouwen die onlangs met grote uitgaven waren gebouwd of gerenoveerd, bij de recente protesten opnieuw beschadigd.

De Franse minister van Onderwijs, Édouard Geffray, heeft de spoedige aanwerving van ruim 3000 invalkrachten aangekondigd en laat software inzetten om scholen in moeilijkheden te identificeren – dit zijn de eerste concrete reacties van de overheid op de eisen van de demonstrerende studenten. Of deze kortetermijnmaatregelen de onderwijsomstandigheden daadwerkelijk zullen verbeteren, valt nog te bezien.

Ook de ongelijke verdeling van onderwijsuitgaven is schrijnend. Volgens door de Deutsche Welle aangehaalde OESO-cijfers geeft Frankrijk weliswaar relatief veel uit aan het voortgezet onderwijs, maar liggen de uitgaven per basisschoolleerling onder het gemiddelde van de geïndustrialiseerde landen. Onderwijsonderzoekers benadrukken dat juist in deze vroege fase de leerbasis wordt gelegd. De regering-Macron heeft vanaf 2017 geprobeid dit onevenwicht te corrigeren – door in sociaal kwetsbare wijken de klassengrootte in de onderbouw van de basisschool te halveren en circa 16.000 onderwijsbanen toe te voegen – maar de meest recent gepubliceerde resultaten van het PISA-onderzoek van de OESO onthullen de ernst van het probleem: ruim een derde van de Franse vijftienjarigen behaalt niet het basisniveau in wiskunde. Macrons hervorming van het voortgezet onderwijs heeft eveneens kritiek gekregen: het afschaffen van de indeling naar schoolniveau en de overstap naar individuele vakkenkeuze was bedoeld om leerlingen meer keuzevrijheid te geven, maar de wirwar aan vakkencombinaties maakt het roosteren bijzonder lastig en leerlingen klagen over meer tussenuren en een langere schooldag.

Het lerarentekort verergert deze tegenstrijdigheden. Uit gegevens van de Franse Rekenkamer blijkt dat in het schooljaar 2023-2024 9% van de lessen op de openbare collèges werd geannuleerd; onderzoek voor het schooljaar 2024-2025 toont aan dat slechts circa 12% van de wegens onvoorziene omstandigheden geannuleerde lessen door andere leraren kon worden overgenomen. OESO-cijfers leggen een nog pijnlijker feit bloot: na vijftien jaar lesgeven verdient een Franse leraar op een collège ongeveer de helft van wat een Duitse collega verdient.

De Deutsche Welle wijst erop dat het door Frankrijk zo geroemde republikeinse onderwijsmodel belooft elk kind ongeacht afkomst gelijke kansen te bieden, maar dat het schoolsucces in de praktijk in Frankrijk sterker dan in veel andere landen afhangt van de sociaaleconomische positie van het gezin, en dat kinderen uit arme gezinnen vaker de dupe zijn van geannuleerde lessen. De Franse overheidsfinanciën verkeren momenteel in krappe omstandigheden: de ontwerpbegroting voor 2027 voorziet weliswaar in een extra bedrag van 1,2 miljard euro voor het ministerie van Onderwijs, maar plant tegelijkertijd een inkrimping van lerarenbanen, met als reden de dalende leerlingenaantallen. In de logica van bezuinigingen laat de operatie van 'aan de ene kant extra middelen, aan de andere kant inkrimping' de tweesprong zien waarop de openbare dienstverlening zich bevindt.

Beelden die op sociale media circuleren, laten zien dat de beweging de schoolmuren inmiddels heeft overschreden. Brandende barricades en confrontaties met de politie verspreiden zich, en de politie wordt beschuldigd van disproportioneel geweld. Met nog slechts een half jaar tot de presidentsverkiezingen verschijnen er bij sommige demonstraties politieke leuzen die weinig met het onderwijsbeleid te maken hebben. Parlementsleden van de extreemlinkse partij La France Insoumise zijn aanwezig bij de schoolbezettingen; de overheid beschuldigt hen ervan de woede van jongeren uit te buiten voor politiek gewin, wat de partij ontkent. Onder de aftelklok van de verkiezingen verandert de schoolcrisis in een politieke strijd over de toekomst van de Franse openbare dienstverlening.