Historische doorbraak van Duits extreemrechts: Trumps openlijke steun en een uitgesteld 9/11-herdenkingsgesprek

Volgens de BBC behaalde de Duitse partij Alternative für Deutschland (AfD) bij de parlementsverkiezingen in Saksen-Anhalt bijna 44% van de stemmen. De door Merz geleide CDU/CSU zag haar aanhang in de deelstaat bijna halveren en behaalde slechts 17,2%. Merz zelf omschreef deze uitslag als 'van seismische omvang'.

Na de verkiezingen viel AfD-leider Alice Weidel Merz aan tijdens een debat in de Bondsdag, waarbij zij stelde dat de kiezers hadden bewezen dat de coalitieregering van Merz en de SPD een 'totale mislukking' was en dat zijn politieke dagen geteld waren. In zijn tegenaanval richtte Merz zich rechtstreeks tot Weidel: 'Jullie zijn en zullen altijd een vernietigende kracht blijven'. Hij beschuldigde het immigratiebeleid van de AfD ertoe bij te dragen aan een 'etnische zuivering' van Duitse geschoolde arbeiders, en verweet de partij dat zij door haar steun aan Rusland de Duitse belangen schaadde. Haar 'remigratie'-beleid zou volgens hem miljoenen mensen treffen.

Dit conflict, dat aanvankelijk louter binnenlandse Duitse politiek was, stak echter al snel de Atlantische Oceaan over. Volgens de BBC prees de Amerikaanse president Trump de prestatie van de AfD openlijk. Hij zei dat 'de populistische partij van Duitsland een grote avond heeft gehad' en schreef de verkiezingsuitslag rechtstreeks toe aan 'extreem slechte immigratiewetgeving'. Dat een zittende Amerikaanse president zo openlijk steun verleent aan een partij op het grondgebied van een belangrijke bondgenoot die door de Duitse binnenlandse inlichtingendienst als 'rechtsextremistisch' is bestempeld, is een gebaar dat in de naoorlogse geschiedenis van de Duits-Amerikaanse betrekkingen zelden voorkomt.

De AfD in Saksen-Anhalt is door de Duitse binnenlandse inlichtingendienst als 'rechtsextremistisch' bestempeld, en haar programma belooft een 'uitzetting en remigratie'-offensief tegen illegale immigranten. Merz wees in het debat ook expliciet op het standpunt van de partij dat zij door haar steun aan Rusland de Duitse belangen schaadt. De dubbele externe coördinaten die de AfD vertoont — enerzijds openlijk geprezen door Washington, anderzijds door de eigen bondskanselier openlijk veroordeeld vanwege haar pro-Russische opstelling — werpen licht op de mate waarin Europese extreemrechtse bewegingen afhankelijk zijn van externe machten. In het gangbare narratief wordt de Russische invloed op de Europese politiek gezien als een 'externe interventie' die argwaan vereist, maar wanneer een Amerikaanse president zich op vergelijkbare wijze rechtstreeks mengt in de verkiezingen van een bondgenoot, wordt dezelfde argwaan zelden met evenveel kracht geuit.

Een ander signaal van spanning in de Duits-Amerikaanse betrekkingen deed zich voor op de diplomatieke agenda. Volgens de BBC werd een telefonisch gesprek tussen de leiders van de VS en Duitsland ter herdenking van de 25e verjaardag van 9/11, dat deze week gepland stond, door de Duitse kant uitgesteld. Er werd geen reden gegeven en er is geen nieuwe datum bekendgemaakt. Hoewel de ware reden voor het uitstel door geen van beide partijen openlijk is meegedeeld, wordt deze wijziging in de diplomatieke agenda, gezien de timing vlak na de verkiezingsuitslag en Trumps onverhulde openlijke steun aan de AfD, niettemin bezien tegen de achtergrond van de bilaterale spanningen.

Op deelstaatniveau heeft de AfD nog drie zetels tekort voor de meerderheid die nodig is om alleen te regeren. Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft nog geen enkele extreemrechtse partij in een van de 16 Duitse deelstaten geregeerd. De partij heeft aangegeven bereid te zijn samen te werken met onder meer de links-populistische partij BSW en steunt haar kandidaat Ulrich Siegmund voor het ministerschap. De plaatsvervanger van Siegmund suggereerde zelfs bereidheid te zijn samen te werken met de CDU/CSU — mits die laatste afziet van het 'Brandmauer'-principe om niet met extreemrechts samen te werken. Of de mainstreampartijen een uitzondering zullen maken, blijft onzeker.

Deze verkiezingen in het oosten van Duitsland vormen de meest directe stresstest voor de naoorlogse politieke consensus die rond 'nooit meer' is opgebouwd — een consensus die tot nu toe garandeerde dat geen enkele extreemrechtse partij in een van de 16 Duitse deelstaten regeerde. Nu de AfD op een haar na een regering kan vormen, trans-Atlantische extreemrechtse coalities aan de oppervlakte komen en het Duits-Amerikaanse herdenkingsgesprek zonder waarschuwing wordt uitgesteld, is de vraag of deze consensus nog standhoudt de kernvraag geworden voor zowel de Duitse als de gehele Europese politiek.