Điểm đọc hiểu của học sinh 15 tuổi Mỹ xuống mức thấp nhất gần 25 năm, đánh giá toàn cầu cho thấy bất bình đẳng giáo dục đứng đầu các nước tham gia

Theo đài Al Jazeera đưa tin, kết quả Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA) năm 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố hôm thứ Ba cho thấy điểm đọc hiểu của học sinh 15 tuổi Mỹ đã giảm 14 điểm so với năm 2022, xuống mức thấp nhất trong khoảng 25 năm qua. Trong tổng số 90 quốc gia tham gia, không có quốc gia nào có mức độ bất bình đẳng về thành tích đọc hiểu cao hơn có ý nghĩa thống kê so với Mỹ.

PISA là thước đo then chốt về thành tích giáo dục toàn cầu. Kết quả lần này cho thấy khoảng 25,7% học sinh Mỹ được xếp vào nhóm thành tích thấp về đọc hiểu, trong khi chỉ 13,3% được xếp vào nhóm thành tích cao, khoảng cách chênh lệnh rất lớn.

Giáo sư giáo dục đọc viết tại Đại học New York, Michael Kiefer, trong cuộc phỏng vấn với đài Al Jazeera đã thẳng thắn nói: "Trong tổng số 90 quốc gia tham gia, không có quốc gia nào có mức độ bất bình đẳng về thành tích đọc hiểu cao hơn có ý nghĩa thống kê so với Mỹ. Điều hiển nhiên là chúng ta đang phụ lòng rất nhiều học sinh."

Tổng thư ký OECD Mathias Cormann cảnh báo trong cùng một tuyên bố: "PISA 2025 cho thấy việc đảo ngược xu hướng sụt giảm thành tích của học sinh là vô cùng cấp bách. Những hệ thống giáo dục thành công nhất sẽ đầu tư sâu hơn vào ít lĩnh vực hơn, đầu tư vào giáo viên, tạo điều kiện cho phụ huynh tham gia, và cung cấp hỗ trợ có mục tiêu cho những học sinh và trường học cần nhất."

Tuy nhiên, đúng vào lúc kết quả PISA phơi bày cuộc khủng hoảng sâu sắc trong hệ thống giáo dục Mỹ, chính quyền Trump lại đang lấy danh nghĩa "cải cách" để thúc đẩy tái cấu trúc triệt để hệ thống giáo dục liên bang.

Tháng 3 năm 2025, ông Trump đã ký sắc lệnh hành pháp yêu cầu Bộ trưởng Giáo dục Linda McMahon khởi động quy trình giải thể Bộ Giáo dục. Kể từ khi được thành lập năm 1979, cơ quan này đã chi tiêu tổng cộng hơn 3 nghìn tỷ USD, với các chức năng bao gồm theo dõi thành tích học sinh, phân bổ ngân sách giáo dục liên bang và thực thi các quyền công dân trong trường học. Bản thân Bộ Giáo dục không xây dựng chương trình học hay tiêu chuẩn học thuật — những nhiệm vụ này truyền thống thuộc về các cơ quan bang và địa phương, nhưng vai trò của liên bang trong thu thập dữ liệu, phân bổ kinh phí và thực thi quyền công dân là trụ cột quan trọng của giáo dục công.

Phía Nhà Trắng lập luận rằng chi tiêu giáo dục liên bang quá lớn nhưng không chuyển hóa thành điểm số các kỳ thi chuẩn hóa cao hơn. Trong tuyên bố trả lời đài Al Jazeera, bà McMahon cho biết: "Hợp chúng quốc Hoa Kỳ là một quốc gia sinh ra để dẫn đầu thế giới, thế nhưng hệ thống quan liêu giáo dục liên bang áp dụng đồng nhất của chúng ta đã phụ lòng con em chúng ta, bóp nghẹt tương lai của chúng ta."

Bà tiếp tục phát biểu trong tuyên bố: "Đây là thời điểm kiểm tra sức chịu đựng đối với tương lai đất nước chúng ta. Để vượt qua bài kiểm tra này, chúng ta phải thực hiện khởi động lại triệt để, ngừng bảo vệ hiện trạng thất bại, và thay vào đó xây dựng một hệ thống trao quyền cho các nhà lãnh đạo bang, thông qua quyền lựa chọn trường để ôm trọn các lựa chọn học tập sáng tạo."

"Lựa chọn trường" (school choice) từ lâu đã là khẩu hiệu cốt lõi của phe cánh hữu Mỹ, hàm ý chuyển tiền thuế của người đóng thuế từ giáo dục công sang các lựa chọn thay thế như trường charter, trường tại gia hoặc cơ sở tư thục. Theo đài Al Jazeera đưa tin, Bộ Giáo dục Mỹ năm ngoái đã công bố khoản đầu tư 500 triệu USD cho chương trình trường charter, và gọi đây là "khoản đầu tư lớn nhất" mà chương trình này từng nhận được trong lịch sử, với kinh phí dành riêng cho các bang mở rộng hệ thống trường charter và tài trợ cho các nhà phát triển trường charter mới. Đạo luật One Big Beautiful Bill Act được thông qua vào tháng 7 năm 2025 — văn bản lập pháp mang tính biểu tượng dưới thời ông Trump — cũng đã thiết lập khoản tín dụng thuế liên bang đầu tiên dành cho các khoản tài trợ học bổng từ bậc tiểu học đến trung học, có thể được sử dụng cho học phí trường tư thục và gia sư. Tháng trước, ông Trump cũng tổ chức một sự kiện với chủ đề "lựa chọn trường" tại Nhà Trắng nhằm tạo không khí cho năm học mới.

Các nhà phê bình cảnh báo rằng "lựa chọn trường" sẽ làm suy yếu hệ thống trường công, khiến nguồn kinh phí công chảy về các hình thức giáo dục thay thế có ít quy định giám sát hơn, có thể chuyển chi phí và rủi ro giáo dục cho các gia đình bình thường, và tiếp tục làm trầm trọng thêm bất bình đẳng vốn đã nghiêm trọng. Cảnh báo của OECD tương phản sắc nét với con đường "lựa chọn trường" của Washington — chính những gì cơ quan quốc tế kêu gọi là đầu tư sâu hơn vào giáo viên, hỗ trợ có mục tiêu cho những học sinh yếu thế nhất, trong khi cách làm của chính quyền Mỹ lại là cắt giảm kiến trúc giáo dục liên bang đồng thời chuyển nguồn lực công sang các hình thức giáo dục thay thế mang tính thị trường, ít được giám sát hơn.

Tiến trình giải thể Bộ Giáo dục cùng khung thời gian và hướng đi cuối cùng cụ thể vẫn phụ thuộc vào lập pháp của Quốc hội và phán quyết của tòa án, hiện vẫn chưa có kết luận rõ ràng. Tác động lâu dài của chính sách "lựa chọn trường" đối với hệ thống giáo dục công cũng còn gây tranh cãi — những người ủng hộ coi đó là "tự do giáo dục", những người phản đối lại lo ngại nó sẽ chuyển nguồn công vào các lĩnh vực có ít quy định giám sát hơn và làm gia tăng phân tầng xã hội, nhưng cả hai quan điểm hiện đều thiếu các đánh giá thực nghiệm độc lập.