Xuất khẩu xe điện hai/ba bánh Trung Quốc sang châu Phi tăng 60% lên 114,6 triệu USD - Tiêu chuẩn đổi pin phân mảnh và nhập khẩu linh kiện kìm hãm tự chủ công nghiệp

Xuất khẩu xe điện hai và ba bánh của Trung Quốc sang châu Phi trong nửa đầu năm 2026 tăng khoảng 60% so với cùng kỳ, tổng giá trị đạt 114,6 triệu USD. Tuy nhiên, đằng sau con số này là sự chênh lệch rõ rệt trong tiến trình điện khí hóa của châu Phi: Bắc Phi hấp thụ xe nguyên chiếc sản xuất tại Trung Quốc như thị trường tiêu dùng, trong khi châu Phi hạ Sahara được định vị là thị trường đội xe thương mại đòi hỏi vốn đầu tư lớn, còn các linh kiện cốt lõi quyết định liệu ngành có thoát khỏi sự phụ thuộc bên ngoài hay không - mô-tơ, bộ điều khiển và cell pin - vẫn chủ yếu được nhập khẩu từ Trung Quốc.

Theo đưa tin của Africanews, trong nửa đầu năm nay, lượng nhập khẩu xe máy điện và xe ba bánh điện của châu Phi từ Trung Quốc tăng khoảng 60% so với cùng kỳ, tổng trị giá 114,6 triệu USD. Maroc dẫn đầu với quy mô nhập khẩu 80.188 xe, trị giá 21,7 triệu USD, tiếp đến là Ai Cập và Algérie; tại châu Phi hạ Sahara, Nam Phi dẫn đầu với 19.635 xe, trị giá 6,9 triệu USD.

Africanews dẫn phân tích của chuyên gia độc lập về xe điện hai/ba bánh Peter Kossakowski cho biết, mức tăng trưởng này phản ánh hai thị trường hoàn toàn khác nhau. "Tại Bắc Phi, Trung Quốc chủ yếu xuất khẩu xe tay ga điện và xe máy nhẹ dùng cho đi lại và di chuyển đường ngắn của người tiêu dùng," ông nói với Africanews. Trong khi đó tại Đông Phi và Tây Phi, xe máy chủ yếu là tài sản thương mại, người lái có thể chạy tới 150 km mỗi ngày để chở khách và giao hàng.

Dòng vốn đang đổ về phía sau. Spiro, doanh nghiệp xe điện hai bánh lớn nhất châu Phi, đã nhận được hơn 348 triệu USD đầu tư trong một năm qua, các công ty khác thì rót vốn vào lắp ráp tại chỗ, mạng lưới đổi pin và sạc điện, với khách hàng mục tiêu là tài xế xe ôm và người giao hàng. Nhà nghiên cứu thỉnh giảng tại African Tech Futures Lab Tom Courtright cho biết với Africanews, các nhà sản xuất Trung Quốc cung cấp nhiều xe máy điện được sử dụng tại Đông Phi và Tây Phi, nhưng các doanh nghiệp địa phương đang cải biên chúng cho mục đích thương mại và vận hành cơ sở hạ tầng năng lượng.

Điện khí hóa đã đạt quy mô tại một số quốc gia. Africanews dẫn ước tính của Courtright cho biết, năm ngoái xe máy điện đã chiếm khoảng 20% doanh số xe máy tại Uganda và khoảng 15% tại Kenya. Ông dự kiến, điện khí hóa trên diện rộng cuối cùng có thể thay thế khoảng 600 triệu USD nhập khẩu nhiên liệu tại Uganda và từ 600 triệu đến 800 triệu USD tại Kenya.

Tuy nhiên, giá trị gia tăng tại chỗ mà cuộc chuyển đổi này tạo ra là khá hạn chế. Tại Đông Phi và Tây Phi, ngành vẫn chủ yếu lắp ráp các linh kiện nhập khẩu, sản xuất tại chỗ tập trung vào các bộ phận tương đối đơn giản như yên, bàn đạp và khung kim loại. Mô-tơ, bộ điều khiển và cell pin hiện vẫn chủ yếu phụ thuộc nhập khẩu, sản xuất pin tại chỗ chưa hình thành quy mô.

Trở ngại mang tính cơ cấu hơn đến từ sự phân mảnh của hệ sinh thái đổi pin. Africanews đưa tin, nhiều nhà khai thác phổ biến sử dụng pin, đầu nối và phần mềm độc quyền, người lái không thể sử dụng pin xuyên suốt các mạng lưới, do đó sản xuất pin quy mô lớn tại chỗ cũng khó khởi động. Kossakowski thẳng thắn nói: "Đổi pin giải quyết vấn đề tầm hoạt động thông qua việc xây dựng hệ thống khép kín, nhưng giờ đây nó đang khiến ngành trả giá kép theo cách hạn chế quy mô sản xuất và giá trị tồn dư của pin."

Kossakowski bổ sung với Africanews rằng, số liệu hải quan Trung Quốc thống kê là số xe nhập vào một quốc gia, không nhất thiết phản ánh tình hình đăng ký hoặc sử dụng thực tế tại địa phương; lợi thế cạnh tranh lớn hơn của châu Phi tại khu vực hạ Sahara có lẽ đang dần hình thành xoay quanh chuỗi cung ứng hình thành từ xe máy thương mại cường độ cao - bao gồm đổi pin, tài chính và dịch vụ hậu mãi.

Courtright thì cho biết với Africanews, tính bền vững của cuộc chuyển đổi phụ thuộc vào tài chính có khả năng chi trả, điện năng đáng tin cậy, cơ sở hạ tầng sạc và đổi pin, chính sách chính phủ có thể dự đoán được, và mức độ chuẩn hóa xuyên thị trường. Theo quan điểm của ông, xe máy điện có nhiều khả năng thay thế hơn là mở rộng toàn bộ thị trường xe máy, nhưng chi phí vận hành và bảo dưỡng thấp hơn có thể nâng tổng cầu lên khoảng 20%.