De langverwachte klap: Duitslands koerswijziging tegen de Russische schaduwvloot legt politieke aarzeling binnen de EU bloot

Volgens Deutsche Welle heeft de Duitse regering op 1 september de verijdelde drone-aanval op de luchthaven van Leipzig openlijk aan Rusland toegeschreven en gelijktijdig een reeks vergeldingsmaatregelen aangekondigd, waarvan de meest opvallende de intensievere aanpak van de zogenaamde "Russische schaduwvloot" is. Dit netwerk, bestaande uit verouderde, slecht onderhouden, onderverzekerde tankers en vrachtschepen met ondoorzichtige eigendomsstructuren, zou worden gebruikt om westerse sancties te ontwijken en de oorlogsmachine van Moskou en hybride operaties te financieren.

Sara Nanni, veiligheidswoordvoerster van de Groenen, was onomwonden in een interview met Deutsche Welle: "Rusland financiert via zijn schaduwvloot zijn oorlog tegen Oekraïne en zijn agressie tegen Europa." Ze bekritiseerde het langdurige uitblijven van actie door de Duitse regering: "Andere landen doen dit in de Oostzee, maar Duitsland niet. Ik hoor de minister van Binnenlandse Zaken steeds zeggen dat er technische of juridische problemen zijn. Maar ik denk dat de beslissing om niets te doen een politieke beslissing is, en die is volgens mij verkeerd."

Zoals Deutsche Welle schetst, schuilt achter de nieuwe houding van Berlijn een realiteit waarin Europese landen al langer verdeeld zijn over de handhaving van sancties. Eind 2024 beschadigde de tanker "Eagle S" in de Finse Golf met zijn sleepanker de zeekabel Estlink 2, waarna de Finse kustwacht het schip in beslag nam. Hoewel de Finse rechtbank later de aanklacht van ernstige strafbare beschadiging verwierp, stelt Sönke Marahrens, veiligheidsexpert aan de Universiteit van Kiel, tegenover Deutsche Welle: "Ze gaven de andere partij een duidelijk signaal: we weten wat jullie doen en we gaan het stoppen. Je kunt zien dat na deze expliciete waarschuwing het signaal werd opgepakt en het gedrag veranderde."

Naast Finland hebben ook het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Zweden een hardere houding aangenomen tegen verdachte schepen. De Zweedse kustwacht richt zich in de territoriale wateren specifiek op tankers en vrachtschepen die vermoedelijk deel uitmaken van de schaduwvloot, en legt deze aan de kant voor inspectie als er sprake is van vervalste documenten, ontoereikende verzekering of overtreding van milieuregels.

Volgens Deutsche Welle wordt Duitslands terughoudendheid in de Oostzee vaak geïnterpreteerd als zorg voor mogelijke Russische escalatie, terwijl ook de binnenlandse politiek een remmende werking heeft. De Alternative für Deutschland (AfD) won de verkiezingen in Saksen-Anhalt, met een programma dat in het kader van de oorlog in Oekraïne pleit voor nauwere Duits-Russische betrekkingen; peilingen tonen aan dat zorgen over een Europese oorlog voor veel kiezers een doorslaggevende factor zijn. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov omschreef de Duitse beschuldigingen aan Rusland zelfs als "het begin van een echte oorlog".

Johannes Peters van het Instituut voor Veiligheidsbeleid aan de Universiteit van Kiel acht dergelijke zorgen overtrokken. Tegenover Deutsche Welle verklaarde hij: "Andere Europese landen hebben een hardere houding aangenomen, ondanks deze zorgen, en ondanks de Russische retoriek is er in de praktijk weinig gebeurd. Rusland heeft de situatie niet geëscaleerd. Integendeel, het is confrontaties grotendeels uit de weg gegaan. We zien met name dat de waardevolle, volgeladen tankers nu de Zweedse wateren vermijden, omdat Zweden de intercepties en inspecties heeft opgevoerd."

Na het incident in Leipzig verklaarde de Duitse bondskanselier Friedrich Merz: "De federale regering zal de verantwoordelijken voor hybride aanvallen laten boeten. Ze zullen hiervoor boeten." Peters meent: "Als je sterke taal gebruikt, moet je daar vroeg of laat daden tegenover stellen. De bondskanselier heeft de regering onder druk gezet om door te pakken."

Julian Pawlak, maritiem veiligheidsexpert bij het Duits Instituut voor Internationale en Veiligheidszaken (SWP), waarschuwde Deutsche Welle echter dat het inspecteren van verdachte Russische schepen niet zonder risico is. "Natuurlijk moet bij elke dergelijke actie rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat Russische oorlogsschepen deze schepen escorteren, of dat er aan boord gewapende bemanningsleden zijn die banden hebben met Russische huurlingenorganisaties," aldus Pawlak. "Dat zijn risico's die meegewogen moeten worden."

Estland heeft dit risico aan den lijve ondervonden. In mei 2025 negeerde de kapitein van de tanker "Jaguar" de instructies van de autoriteiten terwijl het schip door de Estse wateren voer. Toen Estse functionarissen de verdachte tanker probeerden te onderscheppen en te inspecteren, stuurde Rusland gevechtsvliegtuigen de lucht in, waardoor Estland gedwongen werd de actie te staken en het schip liet doorvaren. Pawlak merkt op: "In de Oostzee bevindt Rusland zich geografisch dichterbij en beschikt het over andere middelen, waaronder de inzet van militairen ter ondersteuning." In verder gelegen wateren zoals het Engelse Kanaal "kan Rusland niet elk schaduwvlootschip escorteren of beschermen".

Over de feitelijke effectiviteit van de aanpak van de schaduwvloot is Peters behoedzaam. "We kunnen het hele schaduwvlootsysteem niet alleen door inspecties lamleggen," zegt hij tegen Deutsche Welle. "Het doel is om de risico's en onzekerheid voor de Russische schaduwvloot te vergroten en de exploitatiekosten op te drijven." Hij geeft een voorbeeld: "Als er per dag slechts één schip een reis kan voltooien in plaats van drie, betekent dat een verlies van honderden miljoenen euro's per dag. Als een reis toeneemt van x dagen naar x plus vier dagen, vreet dat eveneens aan de Russische inkomsten. En de inkomsten uit olie-uitvoer zijn cruciaal voor de Russische oorlogseconomie."