Kwa jina la uhifadhi: mamlaka ya African Parks, tuhuma za jamii za asili na ripoti ya uchunguzi ambayo haijawahi kuwekwa wazi

Nyuma ya habari kwamba Prince Harry anakaribia kuondoka katika bodi ya African Parks, kuna suala la kina zaidi linalojitokeza. Kupitia mikataba ya muda mrefu ya usimamizi na serikali mbalimbali, shirika hili lisilo la kiserikali lenye makao yake Afrika Kusini linadhibiti zaidi ya hekta milioni 20 za maeneo ya hifadhi katika nchi 13 za Afrika. Walinzi wake wenye silaha wanatuhumiwa kuwapiga, kuwatesa na hata kuwafanyia ukatili wa kingono wenyeji wa asili. Wakati huohuo, ripoti muhimu ya uchunguzi ambayo ilipaswa kufichua ukweli imefungiwa mafailini kwa miaka miwili na haijawahi kuwekwa wazi kwa umma.

Kwa mujibu wa Deutsche Welle, mwandishi wa habari wa Uholanzi Olivier van Beemen, ambaye amekuwa akiichunguza African Parks kwa muda mrefu, alisema katika mahojiano kwamba mwanachama huyo wa familia ya kifalme na shirika hilo sasa “wamekuwa zaidi mzigo kwa kila mmoja”. Hata hivyo, alisisitiza kuwa suala hili ni kubwa zaidi kuliko tu mwanachama kijana wa familia ya kifalme kuondoka katika jukumu la sherehe la kukata utepe.

Msingi wa shughuli za African Parks ni mfumo wa “usimamizi uliokabidhiwa”, ambapo nchi za Afrika huhamishia shirika hilo haki za muda mrefu za kusimamia maeneo ya hifadhi. Kisheria, ardhi bado inamilikiwa na serikali, lakini shirika hilo hutekeleza majukumu mengi, kuanzia uhifadhi wa mazingira, miundombinu na uendeshaji wa utalii hadi operesheni za kupambana na ujangili. Katika baadhi ya maeneo, ushawishi wake unafika hadi kwenye udhibiti wa mipaka. Shirika hilo linasema linapanga kupanua usimamizi wake hadi kufikia mbuga 30 ifikapo mwaka 2030.

“Wamechukua ukiritimba wa serikali wa matumizi ya nguvu ndani ya mbuga,” Van Beemen aliiambia Deutsche Welle. Baadhi ya wakosoaji wameuelezea muundo huu kama “dola ndani ya dola”. Walinzi wenye silaha wa shirika hilo wamepewa mamlaka ya kutumia mbinu kali kwa njia yoyote wanayoona inafaa inapohitajika. Ni katika mpangilio huu wa mamlaka ambapo migogoro kati ya shughuli za uhifadhi na jamii za eneo hilo imeendelea kuongezeka katika miaka ya karibuni.

Tuhuma nzito zaidi zinahusu Hifadhi ya Taifa ya Odzala-Kokoua katika Jamhuri ya Kongo. Mwaka 2023, wanajamii wa asili wa Baka waliripoti kufanyiwa vurugu, mateso na unyanyasaji wa kingono na walinzi wa African Parks. Baadaye shirika hilo liliipa kampuni ya sheria ya Omnia Strategy ya London jukumu la kufanya uchunguzi wa ndani. Miaka miwili baadaye, African Parks ilikiri kuwepo kwa “baadhi ya ukiukaji wa haki za binadamu”. Hata hivyo, Van Beemen alisema ripoti kamili ya uchunguzi haijawahi kutolewa kwa umma. Kwa kadiri ajuavyo, hata serikali ya Jamhuri ya Kongo, ambayo ilisaini mkataba wa uendeshaji na shirika hilo, haikuruhusiwa kuisoma.

Hadi sasa, maelezo kamili ya kilichotokea Odzala-Kokoua na idadi ya walioathirika bado hayajulikani. African Parks imeahidi kufanya mageuzi na imekiri kuwa mifumo na taratibu zake zina dosari, lakini Van Beemen amelilaumu shirika hilo kwa kuwa “lisilo wazi kabisa” katika kipindi chote cha kashfa hiyo. Kwa upande wake, African Parks imekataa kabisa maelezo ya Van Beemen. Shirika hilo linasema kitabu chake kina “mamia ya makosa ya ukweli” na idadi sawa ya “kauli zinazopotosha sana”, huku likisisitiza kwamba baadhi ya matukio ya ukiukaji aliyoyaeleza yalitokea nje ya maeneo yaliyo chini ya udhibiti wake.

African Parks pia imesema ina sera ya kutovumilia ukiukaji wa haki na ina utaratibu wa kuwasilisha malalamiko. Hata hivyo, Van Beemen aliwahoji walinzi kadhaa wa zamani na watu walioathiriwa na operesheni za uhifadhi katika nchi mbalimbali za Afrika. Alikutana mara kwa mara na tatizo moja la msingi: maana ya “ujangili” inayotumiwa na shirika hilo imepanuliwa kupita kiasi. Baadhi ya wakazi wanaowinda kwa ajili tu ya chakula cha familia zao wamechukuliwa kama majangili wa kitaalamu wenye uhusiano na mitandao ya uhalifu wa kimataifa. Nchini Zambia, walinzi wa zamani walimwambia kwamba watu wanaozuiliwa kwa tuhuma za ujangili wanaweza kufanyiwa “vipigo, na pengine mateso makali sana”.

Msingi wa fikra za shirika hilo pia umezua utata. African Parks ilianzishwa na mfanyabiashara wa Uholanzi Paul Fentener van Vlissingen. Katika kitabu chake, Van Beemen aliandika kuwa mwanzilishi huyo aliripotiwa kutokuwa na mtazamo mzuri kuhusu Waafrika na kwamba katika miaka ya 1980 alikataa vikwazo vya kimataifa vya kiuchumi dhidi ya utawala wa ubaguzi wa rangi wa Afrika Kusini. Mshirika wa zamani aliyekuwa karibu na mwanzilishi huyo alimweleza Van Beemen katika mahojiano kwamba, katika ngazi ya juu, Waafrika walidaiwa kuonekana kuwa hawana fedha na uwezo wa usimamizi unaohitajika kulinda maliasili zao wenyewe. Wakati wa kuanzishwa kwake, makao makuu ya African Parks yalikuwa Uholanzi. Van Beemen ameeleza kwamba wafanyakazi huko mara kwa mara walitandaza ramani ya Afrika na kupanga ni maeneo gani ya hifadhi wangechukua kusimamia baadaye.

“Kwangu ni vigumu kutoona picha ya wakoloni wa karne kadhaa zilizopita wakitazama ramani hiyo hiyo na kutafuta fursa za kupanua ukoloni,” Van Beemen aliiambia Deutsche Welle. African Parks imekataa maelezo hayo na kusisitiza kuwa ilisaini mikataba mingi na serikali za Afrika kwa “nia njema na kuheshimiana”.

Athari za kashfa hii haziishii katika bara la Afrika. Mbali na kuondoka kwa Prince Harry, fedha kutoka Ulaya na Ujerumani pia zimeelekezwa kwenye miradi ya uhifadhi inayohusisha African Parks. Shirika hilo linasema fedha hizo zinawezesha ushirikiano wake na jamii za eneo hilo. Pia linasema wenyeji wanaishi katika asilimia 64 ya maeneo linayosimamia na kwamba asilimia 90 ya mbuga zake zinaruhusu upatikanaji halali wa rasilimali. Hata hivyo, Van Beemen ameeleza kwamba madai hayo hayawezi kuthibitishwa bila uchunguzi wa kutosha na mifumo ya uwajibikaji. Ripoti ambayo ilipaswa kufichua yaliyowapata wanajamii wa Baka bado imefungwa kwa serikali ya Kongo, wafadhili wa Ulaya na umma.