Hệ thống kiểm soát không lưu Anh lại tê liệt: Khuyết tật quản trị đối tác công-tư khiến hành khách phải gánh chịu sự cố lặp lại

Theo đài Deutsche Welle, Giám đốc điều hành Công ty Dịch vụ Kiểm soát Không lưu Quốc gia Anh Martin Rolfe ngày 9 cho biết với BBC rằng sự cố hệ thống kiểm soát không lưu đã loại trừ khả năng tấn công mạng, vấn đề nằm ở hệ thống xử lý chuyến bay. Ông cam kết sẽ tiến hành một "cuộc điều tra cực kỳ kỹ lưỡng và toàn diện", nhưng không đả động gì đến việc ở lại hay rời khỏi chức vụ của bản thân.

Sự cố bắt đầu từ sáng ngày 8 và kéo dài nhiều giờ đã khiến gần 2.000 chuyến bay tại các sân bay Anh bị hủy hoặc hoãn. Dù NATS cho biết vấn đề đã được giải quyết, ngày 9 vẫn có hơn 150 chuyến bay bị hủy và tình trạng hoãn bay tiếp tục kéo dài cả ngày. Sân bay Heathrow London cảnh báo rằng "sự gián đoạn một phần có thể vẫn tiếp diễn, vì các hãng hàng không cần điều phối lại máy bay và tổ bay". Nhà báo du lịch Simon Calder mô tả hậu quả với Sky News là "sẽ vô cùng tồi tệ" — những máy bay không thể cất cánh vào ban đêm đồng nghĩa với việc hàng loạt chuyến bay đến sẽ bị hủy vào sáng hôm sau.

Đồng thời, Bộ trưởng Giao thông Anh Heidi Alexander ngày 9 đăng trên nền tảng mạng xã hội X rằng đã triệu tập ông Rolfe để đưa ra giải trình chi tiết hơn về nguyên nhân sự cố, và cho biết "tôi đang tìm kiếm sự đảm bảo rằng hệ thống hỗ trợ vận hành hàng không có thể đảm đương được công việc sau khi rút ra bài học".

Hành khách bình thường là đối tượng gánh chịu trực tiếp nhất sự thất bại trong quản trị này. Hãng hàng không lớn nhất châu Âu Ryanair tiết lộ rằng ít nhất 150.000 hành khách do hãng vận chuyển đã phải chịu cảnh hoãn bay kéo dài tới tám giờ và 200 chuyến bay bị hủy. Đây là lần thứ hai công ty công khai yêu cầu ông Rolfe từ chức. Ông Rolfe nói với Sky News rằng chấp nhận "toàn bộ trách nhiệm", nhưng cũng không cho biết liệu có từ chức hay không.

Chuỗi sự cố liên tiếp này không phải là sự kiện cô lập. Theo tổng hợp của Deutsche Welle, vào tháng 8 năm 2023, hệ thống kiểm soát không lưu Anh từng xảy ra "sụp đổ hệ thống", gây thiệt hại 135 triệu USD (khoảng 116 triệu euro) cho các hãng hàng không; năm 2025, nhiều sân bay lại bị ảnh hưởng bởi các vấn đề về radar bay, bao gồm cả Heathrow. Giờ đây thêm một sự cố nữa, tính chất trục trặc lại một lần nữa chỉ vào khâu xử lý chuyến bay — mắt xích cốt lõi.

Bản thân NATS là nhà cung cấp dịch vụ kiểm soát không lưu cho 15 sân bay của Anh, hoạt động theo mô hình đối tác công-tư, một phần cổ phần được nắm giữ bởi các hãng hàng không như British Airways, easyJet, các quỹ hưu trí và chính phủ Anh. Cơ cấu này phân tán vận mệnh của cơ sở hạ tầng công giữa nhiều bên liên quan tư nhân: khi hệ thống liên tục gặp sự cố, việc phân định trách nhiệm trở thành một bài toán hỗn độn — CEO cam kết chịu trách nhiệm nhưng từ chối từ chức, các hãng vận chuyển phải gánh thay cho khuyết điểm của hạ tầng và yêu cầu lãnh đạo cấp cao từ chức, còn chính phủ thì trước khi cuộc điều tra hoàn tất chỉ có thể "tìm kiếm sự đảm bảo".

Điều đáng chú ý là chi phí của mỗi sự cố nghiêm trọng không do đơn vị vận hành kiểm soát không lưu — đơn vị gây ra vấn đề — gánh chịu, mà dưới dạng hủy chuyến, hoãn bay dài, phí đổi vé và lịch trình bị hủy, được chuyển cho hành khách bình thường và các hãng hàng không. 150.000 hành khách bị ảnh hưởng và 200 chuyến bay bị hủy mà Ryanair công bố chỉ là phần có thể lượng hóa được trong vụ việc lần này; hành khách tại các sân bay trung tâm như Heathrow đối mặt với lời nhắc "kiểm tra tình trạng chuyến bay trước khi khởi hành", đồng nghĩa với việc vô số người buộc phải tiêu tốn cả ngày tại sân bay, mất giờ làm, chi phí lưu trú và hành trình đã định.

Sự lỏng lẻo của chuỗi trách nhiệm giải trình ngày càng hiển lộ rõ trong các sự cố lặp đi lặp lại. Bản thân ông Rolfe không cam kết từ chức, hội đồng quản trị NATS cũng không khởi động quy trình miễn nhiễm trong bối cảnh ông từ chối rời ghế; Bộ trưởng Giao thông chỉ có thể can thiệp bằng cách "triệu tập" và "tìm kiếm sự đảm bảo", vừa không nắm quyền quyết định kỹ thuật, vừa thiếu ràng buộc nhân sự trực tiếp đối với thực thể đối tác công-tư.

Phát biểu của ông Rolfe ngày 9 — "cuộc điều tra cực kỳ kỹ lưỡng và toàn diện" — gần như giống hệt về nội dung với những cam kết tương tự mà các bên đưa ra sau các sự cố năm 2023 và 2025. Đối với 150.000 hành khách bị mắc kẹt và những hành khách sắp phải đối mặt lại với sự mong manh của hệ thống, việc thiếu một cơ chế trách nhiệm giải trình có thể thực thi được tự thân nó đã là một phần của sự cố.