Hệ thống kiểm soát không lưu Anh sập hai lần trong ba năm: Cổ đông nhận 175 triệu bảng cổ tức, tranh cãi về đầu tư hạ tầng và trách nhiệm giải trình leo thang

Theo Reuters dẫn dữ liệu từ công ty phân tích hàng không Cirium, Công ty Dịch vụ Hàng không Quốc gia Anh (NATS) xảy ra sự cố hệ thống xử lý dữ liệu bay vào ngày 9, khiến ít nhất 2.000 chuyến bay bị hủy và hàng chục nghìn hành khách mắc kẹt tại các sân bay lớn của Anh. Giám đốc điều hành NATS Martin Rolfe cho biết với BBC rằng công ty đã "loại trừ khả năng bị tấn công mạng ở giai đoạn này", nhưng nguyên nhân gốc rễ của sự cố vẫn đang chờ xác nhận từ cuộc điều tra độc lập.

Bộ trưởng Giao thông Anh Heidi Alexander đã triệu tập ông Rolfe và yêu cầu Cục Hàng không dân dụng tiến hành đánh giá độc lập về sự cố. Phát biểu thẳng thắn tại quốc hội, bà nói: "Tôi cho rằng vấn đề này không phải là không thể tránh khỏi." Bà yêu cầu NATS xác định nguyên nhân sự cố trong vòng một tuần và đảm bảo hệ thống kiểm soát không lưu hoạt động bình thường.

Đây là sự cố nghiêm trọng lần thứ hai của NATS trong vòng ba năm. Theo Reuters, hãng hàng không giá rẻ Ryanair thiệt hại ít nhất 3 triệu bảng do sự cố này, hủy 260 chuyến bay và ảnh hưởng đến 48.000 hành khách. British Airways thì hủy gần 200 chuyến bay. Giám đốc điều hành Ryanair Michael O'Leary đã công khai yêu cầu ông Rolfe từ chức, mô tả sự cố lần này "hoàn toàn là bản sao của sự kiện năm 2023".

Bất đồng ngay lập tức xuất hiện. Một phát ngôn viên của NATS khẳng định sự cố lần này khác với ba năm trước, ảnh hưởng đến hệ thống dữ liệu bay chứ không phải nguyên nhân trước đó, và cho biết "sẽ tiến hành điều tra toàn diện để xác định nguyên nhân gốc rễ và xác định các hành động cần thiết tiếp theo". Tuy nhiên, Ryanair không đồng ý và đã kiện NATS tại Tòa án Cấp cao London về sự cố năm 2023, yêu cầu bồi thường hơn 7 triệu bảng.

Trọng tâm tranh cãi không chỉ dừng lại ở khía cạnh kỹ thuật. NATS là doanh nghiệp hợp tác công-tư điển hình của Anh, một phần cổ phần được nắm giữ bởi các hãng hàng không như British Airways, Easyjet, các quỹ hưu trí cùng chính phủ. Theo Reuters, NATS đã phân phối 175 triệu bảng cổ tức cho cổ đông vào năm 2025. Con số này tạo ra sự tương phản gay gắt với những tổn thất mà các hãng hàng không phải gánh chịu trong các sự cố: sự cố kéo dài ba giờ vào tháng 8 năm 2023 từng gây thiệt hại khoảng 100 triệu bảng (188 triệu USD) cho các hãng hàng không.

Ryanair kêu gọi NATS tái đầu tư lợi nhuận vào cải thiện hiệu suất hệ thống và mở rộng nhân sự, thay vì dùng cho phần thưởng cổ đông. Hãng này cũng chỉ ra rằng vào tháng 7 năm ngoái, NATS từng xảy ra một sự cố kỹ thuật liên quan đến radar, ảnh hưởng đến các sân bay trung tâm như Heathrow.

Trong bối cảnh hai lần sập quy mô lớn trong ba năm, phân phối cổ tức khổng lồ cho cổ đông, đồng thời bị các hãng hàng không kiện ra tòa, mô hình hợp tác công-tư mà NATS đại diện đang bị đặt câu hỏi gay gắt: khi cơ sở hạ tầng quan trọng được nắm giữ chung bởi nhiều chủ thể có lợi ích thương mại, làm thế nào để kìm hãm sự căng thẳng giữa trách nhiệm vận hành và phân phối lợi nhuận trên phương diện thể chế - đây là câu hỏi mà cuộc điều tra độc lập của Bộ Giao thông Anh và Cục Hàng không dân dụng không thể tránh né.